Tabortowski Jan, pseud.: Bruzda, Tabor, Kusy, Rot, Sikora, nazwiska konspiracyjne: Jan Zawadzki, Jan Kownacki, Jan Żochowski (1906–1954), major Wojska Polskiego i Armii Krajowej, działacz podziemia antykomunistycznego.
Ur. 16 X (wg niektórych źródeł: 29 X) w Nowogródku, był synem Jana (ur. 1857), leśniczego w nieświeskiej ordynacji Radziwiłłów, administratora w Dobrowoli na Borysowszczyźnie, i Wacławy z Wojno-Sidorowiczów (ur. 1881); w domu w Mińsku Lit. prowadzili oni w l. 1917–19 punkt konspiracyjny POW. T. miał braci Wacława (1904–1920), kuriera WP, który zginął podczas wojny polsko-sowieckiej, i Alberta (1910–1940), porucznika WP, uczestnika kampanii wrześniowej 1939 r., jeńca obozu w Starobielsku, zamordowanego przez NKWD w Charkowie, oraz siostry: Marię (1900–1997), zamężną Tarnowską, członka POW, kuriera w wojnie polsko-sowieckiej, organizatorkę skautingu i drużynową I Drużyny Żeńskiej w Nowogródku, żołnierza AK (pseud. Anna), a następnie Zrzeszenia WiN, po drugiej wojnie światowej działaczkę katolicką, współpracowniczkę Komitetu Samoobrony Społecznej «KOR», Ruchu Obrony Praw Człowieka i Obywatela oraz Konfederacji Polski Niepodległej, Celinę (1903–1920) i Bożenę (1912–1920).
W l. 1921–7 uczył się T. w Gimnazjum im. Adama Mickiewicza w Nowogródku. Po jego ukończeniu wstąpił do WP i od 12 VII 1927 służył w 79. pp. Był słuchaczem Szkoły Podchorążych Piechoty w Ostrowi Maz. (28 VIII 1927 – 30 VI 1928), a od 15 X 1928 Szkoły Podchorążych Artylerii w Toruniu, którą ukończył w stopniu podporucznika artyl. (ze starszeństwem z 15 VIII 1930). Skierowany do 19. p. artyl. polowej (od 1 I 1932 – 19. p. artyl. lekkiej) w Lidzie, służył jako dowódca plutonu 8. baterii, a po awansie 1 I 1933 na porucznika objął 7 VIII t.r. dowództwo drużyny łączności 3. dyonu. Przeniesiony w październiku 1935 do Centrum Wyszkolenia Broni Pancernej w Modlinie, odbył roczny kurs aplikacyjny oficerów broni panc. i w r. 1937 został instruktorem kompanii drezyn panc. w 1. Dyonie Pociągów Panc. w Legionowie. Po odbyciu t.r. kursu mechaniczno-kolejowego w Dyrekcji Okręgowej Kolei Państw. w Warszawie dowodził od r. 1938 plutonem podoficerów nr 1 w Szkole 1. Dyonu Pociągów Panc.
W kampanii wrześniowej był T. do 16 IX 1939 zastępcą kpt. Bolesława Korobowicza, dowódcy pociągu panc. nr 11 «Danuta». Podczas odwrotu znad Bzury został ranny i dostał się 18 IX t.r. w Puszczy Kampinoskiej do niewoli niemieckiej; po trzymiesięcznym leczeniu w szpitalu wojskowym w Warszawie zbiegł. Zaprzysiężony w SZP podjął pod pseudonimami Kusy i Rot działalność konspiracyjną na terenie okupacji sowieckiej (pow. Wysokie Maz.). W maju lub czerwcu 1940 otrzymał nominację na komendanta Obwodu ZWZ Bielsk Podlaski i pod pseud. Sikora doprowadził do scalenia z ZWZ ponad 600 żołnierzy Batalionu Śmierci Strzelców Kresowych (Podlaski Batalion Śmierci). Dowodząc od maja 1942 Inspektoratem II Łomżyńskim Okręgu AK Białystok, awansował w sierpniu t.r. na kapitana (ze starszeństwem z 11 XI t.r.); występował wówczas pod pseud. Bruzda i używał nazwiska Jan Żochowski. Uwięziony 22 XI 1942 w Łomży, został odbity w nocy z 12 na 13 I 1943. W lutym t.r. objął dowództwo Inspektoratu IV Suwalskiego Okręgu AK Białystok, w którym od 1 III pełnił dodatkowo obowiązki szefa broni panc., a od 30 I 1944 szefa wydz. motoryzacyjnego. Uczestniczył w akcjach zbrojnych, m.in. na posterunek żandarmerii w Wiźnie, majątek Poryte-Jabłoń i oddział żandarmerii w Królowej Wodzie, a także w walkach pod Strzelcowizną. W marcu 1944 ponownie objął Inspektorat II Łomżyński AK, który pod koniec czerwca t.r. liczył ponad 5400 zaprzysiężonych żołnierzy. Podczas próby odbicia szefa wywiadu placówki w Przytułach, ppor. Józefa Ramotowskiego, został 2 VII ranny pod Boguszkami. W ramach przygotowań do akcji «Burza» odtwarzał 33. pp i 9. p. strzelców konnych AK; po jej rozpoczęciu dowodził od 8 VII (od 10 VII jako major broni panc.) sześćdziesięcioosobowym baonem 33. pp. Po spotkaniu w Długołęce z gen. F. Zacharowem, dowódcą 81. Korpusu XLIX Armii 2. Frontu Białoruskiego, oddziały AK zostały 16 VIII rozbrojone, a T. był przetrzymywany w miejscowości Zastocze, skąd zbiegł 26 VIII; poszukiwany przez NKWD, ukrył się w Zawadach w obwodzie Zambrów Inspektoratu II Mazowieckiego AK.
Po przejściu frontu T. wrócił pod koniec stycznia 1945 na obszar Inspektoratu II Łomżyńskiego i po rozwiązaniu 19 I t.r. AK oraz utworzeniu przez komendanta Okręgu Białystok ppłk. Władysława Liniarskiego Armii Krajowej Obywatelskiej objął funkcję przewodnika rejonu łomżyńskiego (ok. 5800 oficerów i żołnierzy). Dowodził m.in. opanowaniem w dn. 8 i 9 V Grajewa oraz rozbiciem tam Komendy Pow. Milicji Obywatelskiej i Pow. Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego; uwolniono wtedy ok. stu więźniów. Z Armią Krajową Obywatelską podporządkował się w czerwcu Delegaturze Sił Zbrojnych na Kraj. Po jej rozwiązaniu 6 VIII przez płk. Jana Rzepeckiego został w październiku prezesem rejonu łomżyńskiego Okręgu Białystok Zrzeszenia WiN; przyjął pseud. Tabor i używał nazwisk: Jan Zawadzki, Jan Kownacki oraz Jan Żochowski. Przeciwdziałał akcjom pacyfikacyjnym prowadzonym przez jednostki Korpusu Bezpieczeństwa Wewnętrznego (KBW) i Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego (UBP), prowadził akcje propagandowe oraz nadzorował m.in. akcję «R» (referendum) i akcję «O» (odpluskwianie). Po ogłoszeniu odezwy 29 I 1947 aresztowanego prezesa Okręgu Białostockiego WiN Mariana Świtalskiego, wzywającej członków organizacji do ujawnienia, oraz amnestii z 22 II t.r. polecił podkomendnym ujawnić się, a sam dokonał tego 25 III w UBP w Łomży.
T. osiadł w Warszawie i od 1 VI 1947 pracował kolejno w Centrali Handlowo-Technicznej Rzemiosła i Przemysłu Prywatnego Metalowego i Elektrotechnicznego, Związku Komunalnych Kas Oszczędnościowych, Zakładzie Prefabrykacji oraz Centralnym Zjednoczeniu Przemysłu Ludowego. Równocześnie od sierpnia 1947 do początku r. 1949 studiował w Szkole Głównej Handl. Był wówczas wielokrotnie przesłuchiwany przez funkcjonariuszy UBP i nakłaniany do podjęcia współpracy. Zagrożony aresztowaniem, między 31 III a 2 IV 1950 opuścił Warszawę i udał się w Łomżyńskie, gdzie korzystając z pomocy miejscowej ludności ukrywał się ze Stanisławem Cieślewskim (pseud. Lipiec); wiosną 1951 dołączyli do niego Mieczysław Zalewski i Tadeusz Wysocki. Po śmierci Cieślewskiego w starciu z jednostkami KBW (27 VIII 1952) do T-ego dołączył w r. 1953 m.in. Stanisław Marchewka (pseud. Ryba).
Dowodzony przez T-ego oddział (przewinęło się przez niego dwanaście osób) dokonał kilkunastu akcji zbrojnych. T. zginął 23 VIII 1954, podczas próby rozbicia Gminnej Kasy Spółdzielczej w Przytułach. Miejsce jego pochówku nie jest znane; wg niektórych opracowań ciało przekazano dla celów medycznych do Akad. Med. w Białymstoku. T. był odznaczony m.in. Krzyżem Virtuti Militari V kl. (prawdopodobnie 1945), trzykrotnie Krzyżem Walecznych (1942, 1943, prawdopodobnie 1944), Złotym Krzyżem Zasługi z Mieczami (1945) oraz pośmiertnie, Krzyżem Wielkim Orderu Odrodzenia Polski (2009).
T. nie założył rodziny.
Działalność oddziału T-ego zakończyła się 3 III 1957 (wraz ze śmiercią Marchewki w wyniku akcji KBW i UBP w kolonii Jeziorki Małe koło Łomży). Nadzorowane przez gen. Konrada Świetlika rozpracowanie operacyjne objęło ok. 250 osób związanych z T-m.
Od r. 1994 istnieje symboliczna mogiła T-ego na cmentarzu w Przytułach, a od r. 1996 na starym cmentarzu w Łomży mogiła poświęcona T-emu i czterem innym dowódcom AK z Łomżyńskiego. W Przytułach znajduje się też kamień poświęcony T-emu. W Warszawie na filarze Grobu Nieznanego Żołnierza umieszczono 10 XI 2016 płytę upamiętniającą dziewięć akcji odbijania więźniów politycznych z aresztów UBP, m.in. dowodzoną przez T-ego akcję w Grajewie.
Atlas polskiego podziemia niepodległościowego 1944–1956, W.–L. 2007; Informator o nielegalnych antypaństwowych organizacjach i bandach zbrojnych działających w Polsce Ludowej w latach 1944–1956, W. 1964 s. 97; Konspiracja i opór społ. w Polsce; Zrzeszenie „Wolność i Niezawisłość” w dokumentach. Noty biograficzne ważniejszych postaci wymienionych w tomach I–VI, Wr. 2000 VI cz. 3; – Brodzicki C., Łomża i powiat łomżyński w latach drugiej wojny światowej i trudnych latach powojennych, W. 2004; Gwozdek Z., Armia Krajowa na Białostocczyźnie, w: Armia Krajowa. Rozwój organizacyjny, W. 1996 s. 131, 133–4, 148; tenże, Białostocki Okręg ZWZ –AK. Wsypy i aresztowania, Białystok 2001 III; Kossakowski S., Byłem adiutantem „Mścisława”, Rajgród 1999 s. 76, 88, 105, 109, 114–15, 136, 139, 142–4, 168–9, 174; tenże, O mjr. Tabortowskim, „Polska Zbrojna” 1992 nr 189 (491) s. 4; Krajewski K., Łabuszewski T., Białostocki Okręg AK–AKO VII 1944 – VIII 1945, W. 1997; Księga świadectw. Skazani na karę śmierci w czasach stalinowskich i ich losy, Red. Madej K. i in., W. 2003 s. XVI (wstęp); Lenkiewicz A., Sylwetki zapomnianych bohaterów. Mjr Jan Tabortowski (1906–1954) – ostatni partyzant II RP, „Wrocł. Gaz. Pol.” 1998 nr 5(46) s. 8; tenże, Tydzień w historii Polski 1951 r., „Tyg. Solidarność” 2001 nr 48 (689) s. 9; Majecki H., Białostocczyzna w pierwszych latach władzy ludowej 1944–1948, W. 1977 s. 115; tenże, Kształtowanie się władzy ludowej w latach 1945–1948, w: Studia i materiały z dziejów powiatu grajewskiego, Red. M. Gnatowski, H. Majecki, W. 1974 II 215; tenże, Reakcyjne podziemie na Białostocczyźnie w latach 1944–1956, Białystok 1979; Ostatni komendanci, ostatni żołnierze, 1951–1963, Red. G. Kuczyński i in., W. 2013; Ostatni zbrojni. Reduta bez wojny, „Karta” 1996 nr 18 s. 63–73; Poleszak S., Antykomunistyczne podziemie zbrojne w Łomżyńskiem i Grajewskiem w latach 1945–1957, „Pamięć i Sprawiedliwość” 2002 nr 1/22; tenże, Formy działalności Zrzeszenia „Wolność i Niezawisłość” w Inspektoracie Łomża (wrzesień 1945 – kwiecień 1947), „Zesz. Hist. WiN-u” 2004 nr 21 s. 237–8; tenże, Jan Tabortowski, tamże 1999 nr 12 s. 255–9; tenże, Jan Tabortowski „Bruzda” 1906–1954, W. 2013; tenże, Podziemie antykomunistyczne w Łomżyńskiem i Grajewskiem 1944–1957, W. 2004; Ś laski J., Żołnierze wyklęci, W. 1996; Urbankowski B., Ostatni oficer WiN, „Nasza Polska” 2001 nr 19 (292) s. 15–16 (fot.); Wałach S., Świadectwo tamtym dniom, Kr. 1975; Wieliczko-Szarkowa J., Żołnierze wyklęci. Niezłomni bohaterowie, Kr. 2013; Wypiórkiewicz J. W., Z dziejów antysowieckiego oporu. Mjr Jan Tabortowski ps. „Bruzda” (1906–1954), „Wrocł. Gaz. Pol.” 2002 nr 3 (92) s. 5 (fot.); tenże, Z dziejów antysowieckiego oporu. Major Jan Tabortowski ps. Bruzda” i Stanisław Marchewka ps. „Ryba”, „Wrocł. Gaz. Pol.” 2003 nr 6 (107) s. 2; Zagórski A., Przywódcy i działacze WiN-u. Jan Tabortowski, ps. „Bruzda”, „Kusy”, „Rot”, „Sikora”, „Tabor”, „Mies. Orzeł Biały” 2001 nr 9 (120) s. 11–13; Zblewski Z., Okręg Krakowski Zrzeszenia „Wolność i Niezawisłość” 1945–1948. Geneza, struktury, działalność, Kr. 2005; Żołnierze wyklęci. Antykomunistyczne podziemie zbrojne po 1944 roku, W. 2002 s. 83, 116–17 (fot.); – Kulak J., Dokumenty do dziejów PRL. Białostocczyzna 1944–1945 w dokumentach podziemia i oficjalnych władz, W. 1998 z. 10 s. 41, 43, 122, 141; Teczka specjalna J. W. Stalina. Raporty NKWD z Polski 1944–1946, W. 1998; – „Monitor Pol.” 2010 nr 23 poz. 216; – CAW: sygn. AP 1164; IPN w W.: sygn. IPN Bi 12/10 (Indeks osób ujawnionych), sygn. IPN Bi 045/2430 (Księga ewidencji osób aresztowanych WUBP w Białymstoku od nr 1391 do nr 7171), sygn. IPN Bi 20/98 (Spis członków podziemia niepodległościowego ujawnionych przed PUBP w Łomży), sygn. IPN BU 0177/9 (Banda Bruzdy–Ryby) t. 6 k. 30, 41–50, 124, 134–5, 140–1, t. 7 k. 22–3, 87, sygn. IPN Bi 033/159 (Charakterystyka spraw prowadzonych przez WUBP w Białymstoku, PUBP Łomża) k. 52–4, sygn. IPN Bi 012/1010 (Akta kontrolno-śledcze p-ko Chrostowski Wacław) k. 60–4, sygn. IPN Bi 019/4/1 (Charakterystyka nr 9 grupy zbrojnej o zabarwieniu WiN Tabortowski Jan ps. Bruzda) k. 1, sygn. IPN Bi 019/4/2 (Kwestionariusze osobowe i karty na czyn przestępczy do charakterystyki nr 9 członków grupy zbrojnej o zabarwieniu WiN dowodzonej przez Jana Tabortowskiego i Stanisława Marchewkę, Kwestionariusz osobowy na członka bandy Tabortowski Jan) k. 23–5, sygn. IPN Bi 030/79/19 (Meldunki z wydarzeń z terenu pow. Łomża dot. ataku na Posterunek MO w Przytułach, podczas którego zginął Tabortowski Jan w dn. 23.08.1954 r.) k. 1, sygn. IPN Bi 012/1291/1 (Akta agenturalnego rozpracowania grupowego krypt. „Biebrza” dot. Stanisława Marchewki ps. Ryba, t. 2 k. 25, Plan operacyjnych przedsięwzięć WUBP w Białymstoku zmierzających do rozpracowania i likwidacji bandy „Bruzdy” z 11.09.1954 r., k. 111).
Robert Zapart